Jak zbudowany jest numer PESEL i co kodują jego cyfry
Strukturę numeru da się opisać w kilku zdaniach. PESEL to 11-cyfrowy numer, w którym każda pozycja ma z góry przypisane znaczenie. Pierwsze 6 cyfr to data urodzenia w kolejności rok-miesiąc-dzień, przy czym rok urodzenia zapisano dwiema ostatnimi cyframi. Cyfry od siódmej do dziesiątej tworzą numer porządkowy i odróżniają osoby urodzone tego samego dnia. Dziesiąta cyfra oznacza płeć, parzysta dla kobiet, nieparzysta dla mężczyzn. Cyfra kontrolna jest jedenastą cyfrą numeru i służy wyłącznie do wykrywania błędów zapisu.
Ponieważ na rok urodzenia przypadają tylko dwie cyfry, potrzebny był sposób odróżnienia osoby urodzonej w 1905 roku od tej z 2005. Stulecie zapisano w miesiącu urodzenia. Do numeru miesiąca dodaje się stałą wartość: zero dla urodzonych w latach 1900-1999, 20 dla urodzonych w latach 2000-2099, 40 dla XXII wieku i 80 dla XIX. Miesiąc zapisany jako „23” oznacza więc marzec 2005 roku, a „92” - grudzień 1892, przy czym cały zakres kodowania stulecia sięga 2299 roku.
Algorytm sumy kontrolnej PESEL krok po kroku
Wystarczy mnożyć kolejne cyfry PESEL przez wagi z powtarzającego się cyklu 1, 3, 7, 9, a otrzymane iloczyny sumować. Rachunek obejmuje pierwszych 10 cyfr PESEL, bo jedenasta jest właśnie tym, co sprawdzamy. Cyfra kontrolna dopełnia otrzymaną sumę do pełnej dziesiątki, czyli równa się dziesięć minus reszta z dzielenia przez 10, a przy reszcie zerowej wynosi zero.
Taki schemat wychwytuje wszystkie pojedyncze przekłamania cyfry, czyli najczęstszy błąd przy przepisywaniu. Radzi sobie też z większością przestawień sąsiednich cyfr, bo kolejne wagi się różnią. Nie wychwyci natomiast każdego błędu podwójnego. Jeżeli dwie cyfry zmienią się tak, że suma iloczynów pozostanie ta sama modulo dziesięć, numer przejdzie walidację mimo błędu.
Skuteczność sumy kontrolnej ma jasną granicę. Na każde dziesięć losowych ciągów jedenastu cyfr jeden średnio ją spełni, więc walidacja jest sitem na literówki, a nie dowodem prawdziwości numeru.
Co znaczy wynik „numer PESEL jest poprawny”
Wynik „numer poprawny” znaczy dokładnie tyle, że ciąg ma jedenaście cyfr, koduje istniejącą datę i spełnia regułę sumy kontrolnej. Jest to wynik czysto matematyczny. Taki numer wcale nie musi być komukolwiek nadany, a dane, przy których go podano, mogą być zmyślone w całości. Walidator liczy, nie potwierdza.
O tym, czy numer istnieje, rozstrzyga wyłącznie rejestr PESEL, a dostęp do niego jest reglamentowany i mają go instytucje wskazane w przepisach. Przez stronę internetową nikt do tego rejestru nie zajrzy. Żadne narzędzie działające w przeglądarce nie ma i nie może mieć takiej możliwości, łącznie z naszym.
Rozróżnienie między poprawnością matematyczną a istnieniem numeru w rejestrze wygląda na akademickie do chwili, w której ktoś odrzuca wniosek albo blokuje przelew i tłumaczy to wynikiem z internetowego walidatora, więc powtórzmy wprost, że narzędzia do weryfikacji PESEL, nasze i cudze, sprawdzają wyłącznie arytmetykę.
Jeśli ktoś oferuje „sprawdzenie, czy PESEL istnieje”, liczy dokładnie tę samą sumę kontrolną co my albo zbiera dane osobowe pod pretekstem weryfikacji.
Weryfikacja PESEL online, czyli kiedy przydaje się sprawdzanie numeru
Powodów do sprawdzania PESEL jest kilka, a najczęstszy to porządkowanie danych, bo import kilku tysięcy rekordów z arkusza potrafi zawierać numery skrócone o cyfrę, sklejone ze spacją albo zapisane z apostrofem, który dodał program kalkulacyjny. Sprawdzanie wsadowe wyłapuje takie wiersze w kilka sekund i pokazuje, gdzie szukać problemu, zanim dane trafią do systemu docelowego.
Druga sytuacja to weryfikacja własnego zapisu. Sprawdź poprawność numeru PESEL przepisanego z dokumentu, zanim wyślesz formularz, w którym literówka oznacza odrzucenie wniosku. Trzecie zastosowanie to nauka, bo rachunek sumy kontrolnej w kolumnie obok pokazuje krok po kroku, skąd bierze się ostatnia cyfra. Przydaje się przy pisaniu własnej walidacji w kodzie i do testowania cudzej.
Walidacja nie zastąpi zgody na przetwarzanie danych osobowych ani sprawdzenia tożsamości. Tego nie zrobi żaden algorytm.
Gdzie znajdziesz numer PESEL i jak go chronić
PESEL należy do najważniejszych identyfikatorów osoby w polskich rejestrach i jest daną osobową w rozumieniu RODO. Dowód osobisty ma go nadrukowany na awersie, a poza tym numer znajdziesz w akcie urodzenia, na deklaracjach podatkowych i na formularzach ZUS. Sam ciąg cyfr nie wystarczy do zaciągnięcia zobowiązania, ale w parze z imieniem i nazwiskiem wystarcza do załatwienia wielu spraw, więc nie publikuj go i nie przesyłaj kanałami, których nie kontrolujesz. Gdy sklep albo portal ogłoszeniowy żąda podania numeru PESEL, zapytaj, na jakiej podstawie go zbiera.
Numer, który wyciekł, można zastrzec w Rejestrze Zastrzeżeń Numerów PESEL, który działa od 17 listopada 2023 roku, a od 1 czerwca 2024 banki, notariusze czy operatorzy telekomunikacyjni mają obowiązek sprawdzać w nim status numeru przed zawarciem umowy. Zastrzeżenie i jego cofnięcie obsługuje aplikacja mObywatel, serwis gov.pl i urząd gminy, bez opłat.
Tej samej ostrożności trzymamy się po naszej stronie. Numer wpisany w walidator zostaje w przeglądarce, a rachunek sumy kontrolnej wykonuje kod JavaScript uruchomiony na Twoim urządzeniu.